Naar verwachting kunnen waterschappen, ook na 17 juli 2012, nog enige tijd gebruik maken van de zogenoemde anti-afhaakregeling. Dat betekent dat bedrijven korting krijgen als zij hun afvalwater via de waterschappen zuiveren. Staatssecretaris Joop Atsma van Infrastructuur en Milieu wil een nieuwe regeling uitwerken die waterschappen meer flexibiliteit biedt bij het vaststellen van tarieven en vraagt Brussel om toestemming om de anti-afhaakregeling tijdelijk te verlengen.

Consumenten en bedrijven betalen waterschappen zuiveringslasten op basis van het aantal vervuilingseenheden. Die tarieven liggen wettelijk vast. Van ‘afhaken’ is sprake als bedrijven hun afvalwater zelf gaan zuiveren. Dit is vaak goedkoper, omdat de bedrijven meer eenduidige afvalstromen hebben, waarvan de zuivering simpeler is. Waterschappen moeten een variëteit van afvalwater kunnen verwerken en beschikken over een veelzijdige en dus duurdere zuiveringsinstallatie. Als een bedrijf afhaakt, komen de variabele en vaste kosten voor rekening van de achterblijvers, die meer gaan betalen. Om dit te voorkomen, mogen waterschappen sinds 2002 kortingen verlenen aan bedrijven. Het gaat om het verschil tussen het wettelijke tarief dat bedrijven moeten betalen en wat ze kwijt zouden zijn als ze het afvalwater zelf zouden zuiveren.

Staatssteun
De Europese Commissie heeft de anti-afhaakregeling van meet af aan gezien als staatssteun. In 2002 stond zij de regeling voor tien jaar toe vanwege het milieubelang. Op 17 juli loopt de huidige regeling af. Dit leek tot voor kort een voldongen feit, maar de zaak kreeg een nieuwe wending na recente uitspraken van het Europese Hof in een zaak die was aangespannen door het Franse bedrijf EDF. Het Hof ziet geen kwaad in een tegemoetkoming, zolang die dient om bedrijven een marktconforme kostprijs in rekening te kunnen brengen.

Marktconforme tarieven
“Het gaat om het verrekenen van kostprijsverschillen”, zegt Jan Lourens, directeur van het Waterschap Rijn en IJssel. “Om fiscale redenen moeten we een bepaald tarief vragen. We beschikken niet over de flexibiliteit om het tarief marktconform aan te passen. Met de anti-afhaakregeling kunnen we bedrijven tegemoet te komen en de ongewenste maatschappelijke gevolgen van afhaken voorkomen.” Zo’n twee jaar geleden is Lourens samen met collega’s van zeven andere waterschappen op zoek gegaan naar een uitweg met ondersteuning en advies van de Unie van Waterschappen, Royal Haskoning en Van Den Bosch & Partners. “Het aflopen van de anti-afhaakregeling heeft niet alleen economische gevolgen, maar ook maatschappelijke. In het kader van duurzame ontwikkeling is er een tendens om afvalwater niet alleen te zuiveren, maar er ook zoveel mogelijk nuttige stoffen uit te halen, zoals fosfaten, alginaten, vetzuren en cellulose. Als je dat op economisch verantwoorde schaal wil doen, moet je over een forse afvalstroom beschikken, dus is het wenselijk dat bedrijven mee blijven doen.”

Aanpassing van de regels
Lourens: “Lange tijd verkeerden we in de veronderstelling, dat verlenging van de regeling niet mogelijk was, totdat adviseurs ons erop wezen dat op basis van het marktinvesteerdersbeginsel geen sprake zou kunnen zijn van staatssteun. Ook is er sprake van een paradigmawisseling: waterschappen behandelen een afvalwaterstroom niet als een kostbare bron van energie en grondstoffen. Dat kwalificeert hen voor een vrijstelling van het staatssteunverbod op grond van het Richtsnoer milieusteun. We verwachten niet dat de Europese Commissie haar standpunt herroept dat de anti-afhaakregeling staatssteun is, maar ze heeft al wel laten weten dat een verlenging van de regeling ‘niet onmogelijk’ is als daar goede argumenten voor zijn. Wij vragen het ministerie van Infrastructuur & Milieu om aanpassing van het belastingstelsel zodat nieuwe methoden om waardevolle grondstoffen uit afvalwater te winnen, worden bevorderd. Dat helpt de kostprijs van de zuivering te verlagen en de kringloopeconomie gestalte te geven. Ook pleiten wij voor een verlenging van de anti-afhaakregeling om tussentijdse problemen te voorkomen. Als bedrijven afvalwater met waardevolle componenten leveren, dragen ze bij aan de doelmatige werking van zuiveringen en bevorderen zij innovaties die tot maatschappelijk lagere kosten leiden. Daar moet je ze voor kunnen belonen. Dat kan met een stelsel waarbij je de tarieven kunt aanpassen aan de afvalstroom.”

Overleg met bedrijven
Directeur Water van de Vereniging voor Energie, Milieu en Water (VEMW) Roy Tummers is blij met het initiatief. “Wij kunnen ons verenigen met de visie van de acht waterschappen. Wel hadden we liever gezien dat de waterschappen de bedrijven van meet af aan bij de discussie hadden betrokken, want dit is bij uitstek een onderwerp voor overleg. Het ministerie van I&M denkt genuanceerd over de kwestie. Vanuit VEMW hebben wij gewezen op de noodzaak om iets te doen met als resultaat dat staatssecretaris Atsma tot actie is overgegaan. Hij pleit nu in Brussel voor verlenging van de regeling en hij steunt de oproep van VEMW met betrekking tot een kostengeoriënteerd tariefsysteem. Dat maakt het verrekenen van de opbrengsten van het terugwinnen van fosfaten, cellulose mogelijk.”

Subsidies zijn al afgebouwd
De afgelopen jaren bouwden verschillende waterschappen de subsidies aan bedrijven af met het oog op afloop van de regeling. Hierdoor is het totaal bedrag aan anti-afhaaksubsidies teruggelopen van 8,3 miljoen euro in 2006 tot 1,9 miljoen in 2010. Lourens: “Sommige waterschappen zeggen dat er niets gebeurt nu de regeling is gestopt. Ze vertrouwen er kennelijk op dat de bedrijven aangehaakt blijven, maar het is realistischer om er vanuit te gaan dat bedrijven plannen maken om de afvalwaterzuivering in eigen hand te nemen.” Hoewel de subsidiebedragen gering zijn, voorkomen ze, volgens Lourens, grotere maatschappelijke schade. “Ook nu geldt nog steeds dat je als waterschap beter een bedrijf rijk kunt zijn dan kwijt.”

Gedoogbeleid
Zolang de discussie in Brussel niet is beslecht, bevinden de waterschappen zich met het voorzetten van de regeling nog in een juridisch grijs gebied. “De verwachting is dat de Europese Commissie niet op zal treden zolang de gesprekken over een verlenging plaatsvinden. Waarschijnlijk weten we over een half jaar of de Brussel akkoord is met een tijdelijke verlenging met het oog op de aanpassing van het belastingstelsel”, aldus Lourens.


(WaterForum Online, 3 juli 2012)